De toren van De Inktpot, in drie geledingen, net zoals de Domtoren op de achtergrond, 1921
De toren van De Inktpot, in drie geledingen, net zoals de Domtoren op de achtergrond, 1921 (Foto: A. Bratsch, Het Utrechts Archief)

100 jaar Inktpot

UTRECHT - Bijna 100 jaar geleden, op maandag 2 mei 1921, was de opening van De Inktpot, het derde Administratiegebouw van de Nederlandse Spoorwegen. De heer Kalff, directeur der Nederlandse Spoorwegen opende de plechtigheid met dank aan de Utrechtse burgemeester Fockema Andreae: ‘Wij hebben u het mooie Park Nieuweroord afgenomen, wij hopen het goed te maken door Utrecht, als gevolg van de vestiging van Nederlands grootste bedrijf, te maken tot een centrum van beweging en zakenleven. Op 3 februari 1918 is de heer Van Heukelom gestart met zijn ontwerp, drie jaar na de start bouw is het gereed.’ Minister van Waterstaat König sprak ook bij de opening: ‘De heer Van Heukelom aan wiens scheppende vernuft wij reeds vele kloeke spoorwegwerken danken, heeft het voorrecht aan zijne spoorwegtechnische talenten te paren de kunstenaarsgaaf van de bouwmeester.’ 

Op de 2e mei 1918 was de bouw gestart, onder leiding van de latere bouwmeester Sybold van Ravestein. Architect van het gebouw was spoorwegingenieur George van Heukelom, beiden dus uit de eigen stal van de Nederlandse Spoorwegen. De Inktpot is het derde en bekendste hoofdgebouw van de NS en is een Rijksmonument. 

De innovatieve bouw
Hoe bouw je een kantoor voor bijna 1.500 medewerkers, in een tijd waarin bouwmaterialen schaars zijn zo vlak na de Eerste Wereldoorlog? Wie kan dat enorme gebouw neerzetten? De nieuwe NS had met de creatieve Van Heukelom de oplossing voor dit probleem: ‘We doen het zélf. We produceren eigenhandig 22 miljoen bakstenen door baksteenfabriek De Molenheide uit Schijndel en De Volharding in Zuilen over te nemen. We maken 4.000 kuub Limburgs eikenhout geschikt voor de bouw door een eigen timmerfabriek te openen. En we vervoeren alle bouwmaterialen zelf over het Utrechtse water door twee grote motorschepen aan te kopen’. Er was sprake van innovatief en circulair bouwen, zo bestaat de wapening van de fundering uit 21 kilometer aan oude spoorstaven. De ‘blauwe’ leem uit de omgeving van Schijndel verleende de baksteen de typisch paarsbruine kleur. Door de opmerkelijke vorm en de paarsbruine kleur van de baksteen, kreeg het gebouw in de volksmond de bijnaam ‘De Inktpot’.

Het gebouw stond binnen de NS bekend als Hoofdgebouw III (HGB III) en in de stad als ‘De Inktpot’. Het enorme complex meet 85 bij 105 meter, het werd hoofdkantoor, administratief centrum en tevens woonhuis voor enkele medewerkers, zoals de gezinnen van de conciërge, de portier en machinisten en conducteurs voor de eerste treinen in de ochtend. HGB III is ondergronds verbonden met HGB II. Het gebouw is in 1921 in gebruik genomen. In 2016 is de Inktpot overgenomen door ProRail.

Architect Van Heukelom en de torens van Utrecht
In de jaren twintig werd Van Heukelom naast zijn werk voor de NS ook actief op het terrein van de restauratie van middeleeuwse kerken en andere monumentale gebouwen.In 1922 werd Van Heukelom benoemd tot voorzitter van de commissie die belast was met de restauratie van de Utrechtse Domtoren. In Van Heukeloms opvattingen moest het oude gebouw de architect ertoe inspireren de juiste keuzes te maken, ook waar het om aanvullende nieuwbouw ging. De steenhouwers kregen van hem de vrije hand, opdat zij vanzelf zouden komen tot passende details. Vanuit deze filosofie ontwierp hij de onderdoorgang en het Entreegebouw links van de toren, en het interieur van de Michaelskapel en de Egmondkapel. In 1931 was deze grootscheepse restauratie gereed. Andere restauraties die door Van Heukelom in Utrecht werden uitgevoerd, waren de regentenzaal van het Bartholomeus Gasthuis (1935), de Nicolaaskerk (vanaf 1940), de torens van de Buurkerk en van de Jacobikerk (vanaf 1940), en de Janskerk (1947).

Lees en kijk voor meer op www.oud-utrecht.nl

Historische Vereniging Oud-Utrecht

Meer berichten

Het lokale nieuws in uw mailbox ontvangen?

Aanmelden

Het lokale nieuws in uw mailbox ontvangen?

Aanmelden